داوری اردکانی از نقد تجدد تا بازنگری در مسئله توسعه نیافتگی ایران

یزد- عضو هیئت علمی دانشگاه با اشاره به تحول اندیشه رضا داوری اردکانی گفت: دغدغه فکری این فیلسوف از نقد تجدد و غرب به مسئله توسعه نیافتگی ایران تغییر یافته است.

به گزارش خبرنگار مهر، سید محمد مرشدی زاده، صبح دوشنبه در مراسم بزرگداشت فیلسوف فرهنگ، دکتر رضا داوری اردکانی، با بررسی سیر تحول اندیشه سیاسی این فیلسوف معاصر اظهار کرد: داوری اردکانی برخلاف برخی متفکران، دارای یک نظریه سیاسی منسجم و دستگاه مستقل فلسفه سیاسی نیست؛ ازاین رو برای شناخت دیدگاه های سیاسی او باید اندیشه فلسفی وی را در بستر تحولات اجتماعی و سیاسی حدود 60 سال گذشته بررسی کرد.

وی با اشاره به خاستگاه های فکری داوری اردکانی افزود: سه سرچشمه مهم در شکل گیری اندیشه او قابل شناسایی است؛ نخست حکمت یونان باستان و اندیشه افلاطون و ارسطو، دوم سنت اندیشه سیاسی و فلسفی و سوم فلسفه مدرن که به ویژه اندیشه های هایدگر در آن تأثیرگذار بوده است. همچنین برخی اندیشمندان داخلی از جمله احمد فردید نیز در شکل گیری فضای فکری او نقش داشته اند.

داوری اردکانی در امتداد جریان نقد تجدد

مرشدی زاده با اشاره به جریان های فکری منتقد تجدد در ایران تصریح کرد: از دوره مشروطه و هم زمان با ورود اندیشه مدرن به ایران، جریان هایی در حمایت از تجدد شکل گرفتند، اما در ادامه شاهد ظهور اندیشمندانی بودیم که رویکردی انتقادی به تجدد داشتند و بازگشت به خویشتن را مطرح کردند.

وی ادامه داد: افرادی همچون جلال آل احمد، داریوش شایگان، علی شریعتی و احمد فردید از جمله چهره هایی بودند که در شکل گیری این جریان فکری نقش داشتند و داوری اردکانی را نیز می توان در امتداد این سنت فکری بررسی کرد؛ هرچند او بر استقلال اندیشه خود و تأثیرپذیری انتقادی از دیگر متفکران تأکید داشته است.

عضو هیئت علمی دانشگاه با اشاره به تأثیر تحولات سیاسی و اجتماعی بر اندیشه داوری اردکانی گفت: وقوع انقلاب اسلامی، تحولات فکری پس از انقلاب، مباحث مربوط به ناسیونالیسم و مواجهه با جریان های مختلف سیاسی، در شکل گیری دیدگاه های او تأثیرگذار بوده اند؛ به گونه ای که در دوره هایی نقد لیبرالیسم، دفاع از انقلاب اسلامی و نقد برخی رویکردهای اصلاح طلبانه در آثار و دیدگاه های او مشاهده می شود.

غرب یک عالم تاریخی است، نه الگویی قابل کپی برداری

مرشدی زاده با تشریح دیدگاه داوری اردکانی درباره غرب بیان کرد: از نظر او غرب صرفاً مجموعه ای از نظام های سیاسی و اقتصادی نیست، بلکه یک عالم تاریخی است که بر اساس تجربه های خاص تاریخی و جغرافیایی خود شکل گرفته و رشد کرده است.

وی افزود: بر همین اساس، نمی توان تصور کرد که با حذف برخی مؤلفه های غرب یا کنار گذاشتن لیبرالیسم، مسائل و مشکلات آن برطرف می شود. همچنین الگوبرداری کامل از تجربه تاریخی غرب برای جامعه ایران امکان پذیر نیست؛ چراکه ایران نیز دارای تجربه تاریخی و شرایط خاص خود است و باید مسیر تحول متناسب با این ویژگی ها را دنبال کند.

عضو هیئت علمی دانشگاه با اشاره به دیدگاه داوری درباره ناسیونالیسم نیز گفت: تجربه ناسیونالیسم در غرب را نمی توان عیناً به جامعه ایران منتقل کرد و این مفهوم باید در بستر شرایط تاریخی و اجتماعی ایران مورد بررسی قرار گیرد.

انقلاب بدون تحول فکری محقق نمی شود

وی با اشاره به دیدگاه داوری اردکانی درباره انقلاب اسلامی اظهار کرد: در نگاه او، انقلاب صرفاً یک تغییر سیاسی یا جابه جایی در ساختارهای اجتماعی نیست، بلکه باید با نوعی تحول فکری همراه باشد. به تعبیر دیگر، تحقق واقعی انقلاب زمانی امکان پذیر است که تغییر در سطح اندیشه نیز اتفاق بیفتد.

مرشدی زاده با اشاره به تمایز میان مفهوم انقلاب و اصلاحات در اندیشه این فیلسوف افزود: داوری اردکانی با تلقی اصلاحات به عنوان نوعی مهندسی اجتماعی مخالف است؛ به این معنا که نمی توان جامعه را مانند یک پروژه از پیش طراحی کرد و برای حرکت آن به سمت مشخصی برنامه ریزی مهندسی شده انجام داد.

وی ادامه داد: در نگاه داوری، اصلاحات نیز باید با توجه به شرایط تاریخی و واقعیت های جامعه مورد بررسی قرار گیرد و نمی توان آن را صرفاً به طراحی و اجرای برنامه های از پیش تعیین شده تقلیل داد. او همچنین درباره انقلاب و پیامدهای آن با نوعی احتیاط نظری مواجه است.

بازنگری در اندیشه؛ توسعه نیافتگی به دغدغه اصلی تبدیل شد

عضو هیئت علمی دانشگاه با اشاره به یکی از تحولات مهم در اندیشه داوری اردکانی خاطرنشان کرد: در سال های بعد، به ویژه از دهه 80 به بعد، شاهد نوعی بازنگری در دیدگاه های او هستیم؛ به گونه ای که مسئله توسعه نیافتگی به یکی از دغدغه های اصلی این فیلسوف تبدیل می شود.

وی افزود: در نوشته های متأخر داوری اردکانی، اهمیت توسعه و ضرورت توجه به مسئله توسعه نیافتگی برجسته تر شده و می توان نوعی بازگشت و بازاندیشی نسبت به برخی دیدگاه های پیشین او را مشاهده کرد.

مرشدی زاده در پایان با اشاره به مسیر علمی و دانشگاهی داوری اردکانی گفت: او پس از تحصیلات اولیه در اردکان و اصفهان، تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته فلسفه دانشگاه تهران ادامه داد و در سال 1346 از رساله خود با عنوان «افلاطون و ارسطو» دفاع کرد. وی در ادامه مسئولیت هایی همچون تدریس در دانشگاه تهران، ریاست دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، سرپرستی کمیسیون ملی یونسکو و ریاست فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران را برعهده داشته است.

نظرات

captcha